O. Gotfryd Fuchs - sztumski męczennik

Źródło: W. Zawadzki, Duchowieństwo
katolickie z terenu obecnej diecezji elbląskiej
w latach 1821-1945, Olsztyn 2000, s. 123.

Trudnym okresem dla duchowieństwa były lata II wojny światowej. Wprawdzie do 1945 roku na terenie ziemi sztumskiej nie było walk, jednakże wówczas wielu duchownych diecezjalnych z powodu szykan hitlerowskich nie mogło sprawować posługi kapłańskiej w parafiach lub zostało wcielonych do służby wojskowej. W związku z powyższym w 1942 roku biskup Maksymilian Kaller zwrócił się z prośbą do prowincjonała werbistów o oddelegowanie kilku zakonników z Pieniężna do pracy w parafiach diecezji. 

Ówcześnie w Sztumie służył tylko jeden kapłan, tj. ksiądz proboszcz Leon Neumann. Dlatego też ojciec Gotfryd Fuchs (1892-1945) wiedząc o tym fakcie po otrzymaniu dwóch propozycji, tj. nieco lepiej obsadzonego w kapłanów Malborka oraz Sztumu wybrał to drugie miasto. Od sierpnia 1943 roku co tydzień dojeżdżał do Sztumu z Pieniężna, aby pomagać proboszczowi w duszpasterstwie. Jednakże w 1944 roku kiedy dojazd był utrudniony podjął decyzję o zamieszkaniu w miejscu posługi. Szczególnie tragiczny w dziejach parafii okazał się styczeń 1945 rok, kiedy to do Sztumu wkroczyła Armia Czerwona. Wówczas też na sztumskiej plebani schroniło się kilka kobiet. Wraz z nimi przebywali ks. Neumann oraz o. Fuchs. Czerwonoarmiści po wkroczeniu do Sztumu kilkukrotnie mieli nawiedzać miejscową plebanię, którą plądrowali. Nad ranem 29 stycznia doszło do tragicznego zdarzenia, podczas którego zginął z rąk żołnierza Armii Czerwonej posługujący w Sztumie werbista. Chciał on obronić kobiety, które schroniły się na plebani, jednakże został on wówczas zamordowany otrzymując dwa strzały w głowę. Proboszcz Neumann przeżył to bestialskie wydarzenie. W momencie śmierci zakonnika miał ukrywać się w przykościelnym ogrodzie lub na cmentarzu. Ciało zamordowanego duchownego pochowano dopiero po 8 dniach owiniętego w czerwony dywan w grobie zmarłego w 1899 roku ks. Piotra Gaeblera. 

W 2005 roku  szczątki zakonnika zostały ekshumowane, a następnie pochowane na cmentarzu zakonnym w Górnej Grupie. Warto podkreślić, że obecnie trwa proces beatyfikacyjny. Na wniosek metropolity warmińskiego z 21 grudnia 2007 roku m.in. Gottfried Fuchs został zgłoszony jako kandydat do wyniesienia na ołtarze jako ofiara komunizmu.  

Ochotnicza Straż Pożarna w Sztumie (1883-1945)

Organizowanie straży pożarnej w Sztumie trwało kilka lat. Już w 1880 roku „Gazeta Toruńska” podała, że podczas dyskusji nad powstaniem linii kolejowej prowadzącej przez Sztum rozmawiano również o konieczności powstania jednostki pożarniczej w mieście. Została ona oficjalnie założona 27 maja 1883 roku jako Ochotnicza Straż Pożarna w Sztumie (Freiwillige Feuerwehr Stuhm Westpreussen). Początkowo nie była ona zbyt dobrze zorganizowana i wyposażona, aczkolwiek stosunkowo liczna, na co wskazuje lista członków z 31 lutego 1884, na której widnieje 41 nazwisk. 

Warto podkreślić, że sąsiedni Dzierzgoń swoją jednostkę OSP miał o rok szybciej. Z biegiem lat powstawały też kolejne straże w poszczególnych wsiach powiatu sztumskiego. Ciekawostką jest fakt, że pod koniec XIX w. odnotowana została prywatna straż przy majątku Henryka Donimirskiego w Zajezierzu, która na niwie pożarnictwa była doceniana za akcje ratownicze. 

Zachowało się bardzo mało źródeł odnośnie działalności sztumskiej jednostki. Z całą pewnością sztumscy ochotnicy brali udział w większości akcjach ratowniczych w trakcie pożarów, które wybuchały w Sztumie i okolicy po erygowaniu jednostki. Znany jest jeden przypadek kiedy strażacy ze Sztumu zaprotestowali, a pomoc musiała nadejść z Malborka. Ciekawe wspomnienia dotyczące pożarów w Sztumie pozostawił po sobie jego przedwojenny mieszkaniec Otto Kammel, który zanotował: W Sztumie […] dość często wybuchały pożary. Taki pożar był zawsze ogromnym przeżyciem dla wszystkich mieszkańców. Najstarsze wspomnienie to duży pożar starego młyna. To był naprawdę wielki ogień. […] Potem, pamiętam, spalili się Hohne, Rosenthal, i Borowski na Rynku. No nich Salewski, Sikorski, i Meding przy Urzędzie Powiatowym, następnie znowu przy Rynku – Winkowski, Philip i Block” Autor wspomnień stwierdził, że po odbudowie spalonych budynków bezpowrotnie ginął przytulny i stary wizerunek miasteczka. Wówczas też powstawało nowe zmodernizowane z duchem czasu miasto).

Dzierzgoń. Szkice z dziejów miasta (cz. I i II)

Książki p. Janusza Namenanika (źródło: J. Namenanik)

Janusz Namenanik pochodzący z Dzierzgonia napisał trzy książki popularyzujące dzieje jego rodzinnego miasta. Pierwszą  z nich była publikacja pt. Dzierzgoń. Szkice z dziejów miasta, wydana w 2013 roku. Następnie dwa lata później wydał album prezentujący Dzierzgoń na zdjęciach i pocztówkach (Dzierzgoń. Podróż sentymentalna). Natomiast pod koniec 2017 roku przy współpracy ze Stowarzyszeniem Inicjatyw Obywatelskich "Taka Gmina" (wydawca kwartalnika "Prowincja") oraz Wydawnictwem Region ujrzała światło dzienne druga część szkiców (Dzierzgoń. Szkice z dziejów miasta, część II).

600 lat Sztumu. Studia z dziejów miasta i parafii św. Anny

Miasto Sztum cieszy się już 600-letnim rodowodem. Wielki mistrz zakonu krzyżackiego Michał Küchamaister von Sternberg nadał 23 września 1416 roku prawa miejskie oddalonemu zaledwie o kilkanaście kilometrów od stolicy Państwa Zakonnego – Sztumowi. Od tego roku datuje się też istnienie parafii katolickiej w nowoutworzonym mieście. Z tego powodu 3 czerwca 2016 roku zorganizowano jubileuszową konferencję popularno-naukową, podczas której zawodowi historycy reprezentujący różne ośrodki naukowe oraz pasjonaci dziejów ziemi sztumskiej wygłosili referaty poświęcone dziejom miasta i parafii. Redakcji zbioru artykułów podjął się historyk Radosław Biskup i proboszcz parafii św. Anny w Sztumie ks. Andrzej Starczewski.

Dzieje powojennego rzemiosła w Sztumie

Kilka dni temu przypadła 70 rocznica nadania sztandaru sztumskiemu cechowi. Z tego powodu Cech Rzemiosł Różnych w Sztumie zorganizował uroczystości oraz wydał okolicznościową publikację, pt. 70 lat rzemiosła na ziemi sztumskiej napisaną przez Andrzeja Lubińskiego. W tym miejscu warto przedstawić w zarysie dzieje powojennego cechu. 

Kilka miesięcy po zakończeniu działań wojennych w okresie tworzenia państwowości polskiej na ziemi sztumskiej postanowiono założyć organizację skupiającą rzemieślników. Z tego powodu 23 września 1945 roku miało miejsce zebranie założycielskie sztumskiego cechu w budynku należącym do stolarza Edmunda Kreńskiego mieszczącym się przy ul. Jagiełły 22 (obecnie też pod tym adresem znajduje się Cech Rzemiosł Różnych w Sztumie). Kilkanaście dni później Izba Rzemieślnicza w Gdańsku powołała powiatowej organizacji zarząd tymczasowy. W pierwszych miesiącach biuro cechu mieściło się w budynku, gdzie odbyło się zebranie założycielskie. Natomiast po kilku miesiącach siedzibą  organizacji rzemieślniczej stał się sztumski zamek. 

Miejscowi rzemieślnicy w okresie po II wojnie światowej w dużej części podjęli się odbudowy życia gospodarczego regionu. Ważna dla nich była również organizacja cechowa, dlatego też postanowili ufundować sztandar z wizerunkiem ich patrona - św. Józefa. Uroczystość ta miała miejsce 23 listopada 1947 roku. Warto podkreślić, że do dziś żyje uczestnik tego ważnego dla rzemieślników wydarzenia, wówczas uczeń miejscowej szkoły zawodowej p. Edmund Hoppe (nota bene przez lata związany z cechem, obecnie honorowy starszy cechu). 

W 1948 roku w związku z centralizacją cechów w Sztumie skupiających przedstawicieli wybranych zawodów utworzono Cech Rzeźniczo-Wędliniarski (skupiał on również rzemieślników tej profesji z sąsiednich powiatów, tj. malborskiego i kwidzyńskiego). Z kolei w Malborku i Kwidzynie zorganizowano inne organizacje cechowe zrzeszające piekarzy, kowali oraz krawców i szewców. 

Już po dwóch latach zrezygnowano z profesjonalizacji zawodowych cechów i w 1950 roku utworzono Powiatowy Cech Rzemiosł Różnych w Sztumie. 

Ważnym wydarzeniem było z pewnością otwarcie w 1966 roku "Domu Rzemiosła 1000 lecia" w związku z obchodami milenijnymi państwa polskiego. Warto podkreślić, że w budynku obecnie mieści się siedziba cechu. 

Zmiany przyniosła reforma administracyjna z 1975 roku, kiedy zlikwidowano powiaty tworząc 49 małych województw. Sztum wówczas wszedł do województwa elbląskiego. Był to okres kiedy dokonano zmiany siatki organizacji cechowych. Sztumska organizacja została przejęta przez malborski cech. Przez 10 lat sztumscy rzemieślnicy związani byli z Cechem Rzemiosł Różnych w Malborku. 

Organizacja cechowa została reaktywowana w Sztumie 30 marca 1985 roku. Już po kilku latach nastąpiła transformacja ustrojowo-gospodarcza. Rzemieślnicy mimo zmian poradzili sobie i do dziś już w nowej rzeczywistości działają na rzecz rozwoju gospodarczego ziemi sztumskiej. 

Więcej informacji oraz wybór archiwalnych zdjęć i dokumentów można znaleźć w książce Andrzeja Lubińskiego: 70 lat rzemiosła na ziemi sztumskiej. Zainteresowanych zachęcam do lektury. 

Pierwsza siedziba cechu w Sztumie

Sztandar sztumskiego cechu

10 numerów "Tek Kociewskich"

„Teki Kociewskie” to rocznik popularno-naukowy wydawany przez Kociewski Oddział Zrzeszenia Kaszubsko Pomorskiego w Tczewie. Głównym regionem oddziaływania periodyku, jak sama nazwa wskazuje, jest Kociewie. Jednakże charakter tego czasopisma wykracza poza teren powiatów: starogardzkiego, świeckiego i tczewskiego. Można tam znaleźć artykuły poświęcone innym regionom Pomorza. 

Dotychczas ukazało się już 10 numerów, a pierwszy z nich powstał w 2007 roku. Wówczas to Michał Kargul i Krzysztof Korda widząc potrzebę publikowania badań, głównie młodych osób, na temat Kociewia postanowili założyć powyższe czasopismo. W pierwszym numerze ubolewali nad faktem, iż, „wielu badań związanych z historią i kulturą naszego regionu [Kociewia – K. Z.] nie publikuje się, przez co są niedostępne”. Ponadto jak zaznaczyli redaktorzy: „ważnym motywem leżącym u źródeł powstania tego czasopisma była chęć przedstawienia wszystkim zainteresowanym pracy, historii i ducha Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego”, które rozwija ruch regionalny nie tylko na Kaszubach, ale także na terenie innych części Pomorza.

Mapa powiatu sztumskiego

Na tegoroczny sezon wakacyjny polecam wydaną przez Wydawnictwo Region (na zlecenie Starostwa Powiatowego w Sztumie) mapę turystyczną powiatu sztumskiego. Można w niej znaleźć napisany przeze mnie zarys dziejów ziemi sztumskiej. W publikacji zaproponowałem też listę 50 największych atrakcji naszego powiatu. Mapa idealnie nadaje się dla osób chcących zwiedzać tą część Powiśla podczas wycieczek samochodowych, rowerowych, a nawet pieszych.

Dziś również na blogu prezentuję miejsce, które warto odwiedzić w powiecie sztumskim:

Zamki pokrzyżackie:

1. Wzgórze zamkowe w Dzierzgoniu (obecnie po zamku komturskim w Dzierzgoniu pozostały jedynie fundamenty) 

2. Zamek w Przezmarku XIV w. (posiada tytuł „Perły w koronie Pomorza”)

3. Pokrzyżacki zamek w Sztumie z XIV w. (w czasach krzyżackich letnia rezydencja Wielkiego Mistrza)

Dwory i pałace: 

4. Dwór w Bruku z poł. XIX w.

5. Pałac w Cieszymowie z I poł. XIX w. 

6. Dwór w Cygusach z XIX w. 

7. Dwór w Czerninie z II poł. XVII w.

8. Dwór w Goraju z II poł. XIX w.

9. Pałac w Koniecwałdzie z II poł. XIX w.

10. Dwór w Nowinach z II poł. XVIII w. 

11. Dwór w Ramzach Małych z przełomu XVIII i XIX w.

12. Pałac w Stążkach z II poł. XVII w. (w II poł. XIX w. przebudowany – stylizacja na włoski renesans)

13. Pałac w Waplewie Wielkim wybudowany pod koniec XVII w., następnie kilkukrotnie przebudowany (obecnie Muzeum Tradycji Szlacheckiej)

14. Dwór w Zajezierzu z II poł. XVIII w. (potocznie zwany dworkiem Żeromskiego, ze względu pobytu w nim znanego pisarza)

Obiekty sakralne: 

15. Kościół w Bągarcie z XIV w. 

16. Kościół w Dąbrówce Malborskiej z I poł. XIX w. (wybudowany w miejsce średniowiecznej świątyni)

17. Kościół w Dzierzgoniu z XIV w. 

18. Zespół poklasztorny w Dzierzgoniu (niegdyś klasztor reformatów, a obecnie mieszczą się tam Cerkiew Greckokatolicka oraz Dzierzgoński Ośrodek Kultury)

19. Kościół w Jasnej z XV w. 

20. Kościół w Kalwie z XIV w. 

21. Kościół w Krasnej Łące z XIII/XIV w. 

22. Kościół w Lubochowie z XIV w. (w okresie nowożytnym do 1945 r. świątynia protestancka)

23. Kościół poewangelicki w Łozie z II poł. XIX w.

24. Kościół ewangelicki w Mikołajkach Pom. z I poł. XX w. 

25. Kościół katolicki w Mikołajkach Pom. z II poł. XIX w. 

26. Kościół w Myślicach z XIV w. (w okresie nowożytnym do 1945 r. świątynia protestancka)

27. Kościół w Nowym Targu z XIV w. 

28. Kościół w Pietrzwałdzie z XIV w.

29. Kościół w Postolinie z XIV w. 

30. Kościół w Starym Dzierzgoniu z XIV w. (w okresie nowożytnym do 1945 r. świątynia protestancka)

31. Kościół w Starym Mieście z XIV w. (w II poł. XVII w. przebudowany przez protestantów, którzy przejęli świątynie od katolików)

32. Kościół w Starym Targu z XIV w. (znacznie przebudowany na pocz. XX w.)

33. Kościół p.w. św. Anny w Sztumie wybudowano w XV wieku (przebudowany na przełomie XIX i XX wieku)

34. Kościół poewangelicki w Sztumie z I poł. XIX w.(obecnie mieści się tam Chrześcijańskie Centrum Kultury, a także prezentowana jest stała ekspozycja przedstawiająca dzieje ziemi sztumskiej)

35. Kościół w Sztumskiej Wsi z II poł. XIX w. (wybudowany w miejsce średniowiecznej świątyni)

36. Kościół w Żuławce Sztumskiej z XIV w. 

Zabytki archeologiczne (pozostałości po grodziskach):

37. Grodzisko w Kalwie (szerzej opisany w przewodniku Archeologiczne Zabytki Pomorza)

38. Grodzisko w Nowej Wsi 

39. Grodzisko w Starym Dzierzgoniu (szerzej opisany w przewodniku Archeologiczne Zabytki Pomorza)

40. Grodzisko w Starym Mieście (szerzej opisany w przewodniku Archeologiczne Zabytki Pomorza)

41. Grodzisko we wsi Węgry

Inne: 

42. Zespół Śluz w Białej Górze z XIX i XX w. (posiada tytuł „Perły w koronie Pomorza”)

43. Kamienie Wilhelma (upamiętniają udane łowy cesarza Wilhelma II w lasach nieopodal Prakwic)

Rezerwaty przyrody: 

44. Rezerwat przyrody Parów Węgry

45. Rezerwat przyrody Biała Góra

Kąpieliska: 

46. Odkryty basen w Mikołajkach Pomorskich

47. Kąpielisko nad jeziorem Balewskim 

48. Kąpielisko nad jeziorem Kuksy

49. Kąpielisko nad jeziorem Motława Wielka

50. Kąpielisko nad jeziorem Zajezierskim (Sztumskim)