Zaproszenie na Powiśle

 

Powiślański mural w Mikołajkach Pomorskich na budynku Gminnego Centrum Kulturalno Bibliotecznego (fot. K. Zdziennicki)

Powiśle to obok Żuław Wiślanych, region Pomorza Nadwiślańskiego mieszczący się po wschodniej stronie Wisły. Nazywane jest niekiedy Dolnym Powiślem lub Powiślem Gdańskim. Aktualnie uważa się, że kraina ta rozciąga się w głównej mierze w województwie pomorskim. W zależności od proponowanej przez różnych badaczy koncepcji obejmuje ono powiaty sztumski i kwidzyński oraz częściowo malborski, a także zachodnie rubieże województwa warmińsko‐mazurskiego. Choć północne, zachodnie i południowe granice regionu są stosunkowo zbieżne we wszystkich propozycjach, to przebieg wschodnich granic Powiśla różni się zasadniczo. W latach 50. XX wieku badacz Rajmund Galon w opisie terytorium rozciągnął Powiśle aż po rzekę Pasłękę. Przyjmuje się również koncepcję zasięgu regionu do terenów stanowiących kwidzyński okręg plebiscytowy z 1920 roku, tj. ówczesne powiaty: sztumski, suski oraz kwidzyński (na wschód od Wisły) i malborski (na południe od Nogatu).

Chciałbym Państwa zaprosić do odwiedzenia regionu w stu słowach, które stworzyłem na potrzeby publikacji pt. Drabble regionalne: 
Powiśle to piękny pomorski region. Przybysz z daleka mógłby postawić pytanie: „Czy Powiśle leży na terenie, po którym niegdyś płynęła Wisła?”. Wskazane jest wyjaśnienie dotyczące położenia tej krainy. Leży ona w bezpośrednim sąsiedztwie Wisły. I właśnie królowej polskich rzek zawdzięcza swoją nazwę. Nie jest to dzielnica Warszawy ani region w okolicach Puław lub Dąbrowy Tarnowskiej. To tylko zbieżność nazw.

Zapraszam na Powiśle wszystkich miłośników historii i przyrody. Są tu szumiące lasy i piękne jeziora. Obok walorów krajoznawczych turysta może podziwiać gotyckie zamki, zabytkowe obiekty sakralne oraz liczne dwory szlacheckie. Ta ziemia jest nie tylko urokliwa, ale bardzo przyjazna i gościnna.

Jeśli ten opis Państwa nie przekona to zachęcam do sięgnięcia do albumu pt. Powiśle w kadrze zatrzymane, który został wydany w związku z realizacją projektu pn. Seniorzy na nowo odkrywają Powiśle, gdzie odnaleźć można wyjątkowe zdjęcia ukazujące ten pomorski zakątek.

Z dziejów sztumskiego więzienia

Zakład Karny w Sztumie to jeden z ciekawszych obiektów na mapie miasta, zarówno pod względem architektonicznym, jak i historycznym. Budowa więzienia rozpoczęła się w 1910 roku dzięki staraniom miejscowego, wówczas niemieckiego, samorządu powiatowego, który dążył do stworzenia nowoczesnej i funkcjonalnej placówki penitencjarnej. Już w 1914 roku obiekt został oddany do użytku, a pierwsi osadzeni rozpoczęli odbywanie w nim swoich kar.

Gmach zakładu wyróżnia się charakterystyczną architekturą typową dla początku XX wieku, łączącą funkcjonalność z monumentalną formą, podkreślającą rangę instytucji. Na szczególne podkreślenie zasługuje fakt, że Zakład Karny w Sztumie nieprzerwanie od ponad stu lat pełni swoją pierwotną funkcję penitencjarną. Funkcjonował on zarówno w okresie totalitaryzmu nazistowskiego, jak i stalinowskiego, stanowiąc milczącego świadka burzliwych i często dramatycznych dziejów regionu oraz kraju. Ciekawostkę może stanowić fakt, że w latach 60 ubiegłego wieku w sztumskim więzieniu osadzeni byli działacze opozycji antykomunistycznej Adam Michnik i Jacek Kuroń

Kościół w Krasnej Łące

Kościół p.w. św. Anny w Krasnej Łące to jeden z najstarszych i najcenniejszych zabytków gotyckich regionu, którego początki sięgają XIV wieku. Świątynia została wzniesiona w średniowieczu, jednak na przestrzeni kolejnych stuleci była wielokrotnie przebudowywana i modernizowana. Dzięki tym zmianom obiekt łączy w sobie elementy architektoniczne pochodzące z różnych epok i stylów, co czyni go wyjątkowym świadectwem wielowiekowej historii lokalnej wspólnoty.

Na szczególną uwagę zasługuje renesansowy szczyt świątyni, ufundowany przez Jana Zawadzkiego, właściciela majątku w pobliskim Waplewie Wielkim. Jest on cennym przykładem mecenatu szlacheckiego oraz wpływów renesansu na architekturę sakralną regionu. Równie zachwycający jest bogaty wystrój i wyposażenie wnętrza kościoła parafialnego, które podkreślają jego artystyczną wartość i sprawiają, że świątynia do dziś pozostaje ważnym zabytkiem Powiśla.

 

Kaplica w Parparach

 Kościół p.w. Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Parparach jest filialną świątynią katolicką należącą do parafii p.w. św. Józefa w Gościszewie. Został wzniesiony pod koniec dwudziestolecia międzywojennego, w okresie intensywnych przemian społecznych i religijnych regionu. Uroczystego poświęcenia świątyni w 1939 roku dokonał biskup warmiński Maksymilian Kaller.

Kościół ma prostą, skromną bryłę, charakterystyczną dla niewielkich świątyń wiejskich. Brak rozbudowanych dekoracji architektonicznych rekompensuje wnętrze, którego najcenniejszym elementem jest polichromowana ściana prezbiterium.

Wieża ciśnień w Sztumie

Sztumska wieża ciśnień to jeden z najciekawszych i najbardziej charakterystycznych zabytków miasta. Została wzniesiona w stylu neogotyckim na początku XX wieku, jeszcze przed wybuchem I wojny światowej, w okresie intensywnego rozwoju urbanistycznego Sztumu. Jej architektura, nawiązująca do średniowiecznych form, wyróżnia się smukłą bryłą, dekoracyjnymi detalami oraz starannie zaprojektowaną ceglaną elewacją, typową dla tego stylu.

Budowa wieży była odpowiedzią na rosnące potrzeby mieszkańców związane z nowoczesnym systemem zaopatrzenia w wodę. Obiekt ten stanowił ważny element miejskiej infrastruktury technicznej, a jednocześnie pełnił funkcję reprezentacyjną, podkreślając ambicje rozwijającego się miasta. Co szczególnie warte podkreślenia, sztumska wieża ciśnień do dziś zachowała swoją pierwotną funkcję, będąc rzadkim przykładem zabytku techniki, który nieprzerwanie służy mieszkańcom. W 2025 roku zakończyła się kompleksowa renowacja obiektu, dzięki której przywrócono jego historyczny wygląd oraz zabezpieczono konstrukcję na kolejne lata. Dzięki temu wieża pozostaje nie tylko cennym świadectwem historii Sztumu, lecz także ważnym i zadbanym elementem jego współczesnego krajobrazu.

Kadr z Liceum Medycznego w Sztumie

Liceum Medyczne w Sztumie to szkoła, która istniała w latach 1960-1996. Aktualnie spadkobiercą placówki edukacyjnej jest Pomorska Medyczna Szkoła Policealna w Sztumie. "Sztumski Medyk" przez lata kształcił kadrę pielęgniarską dla całego regionu. Przez ponad trzy dekady mury szkoły opuściło 1568 absolwentów.

Fotografia przedstawiająca dwie uczennice pochodzi ze zbioru Archiwum Państwowego w Malborku (zdjęcie pozyskane w 2023 roku) i zostało wykonane na potrzeby Komitetu Wojewódzkiego PZPR z Elbląga.

Jeśli uda się Państwu rozszyfrować uczennice, które zostały sfotografowane, to zapraszam do komentowania posta lub wysłania wiadomości mailowej na adres: mgdsztum@gmail.com.

Ciekawe kadry Sztumu w NAC

Szukając fotografii warto skorzystać z bazy Narodowego Archiwum Cyfrowego, gdzie również można znaleźć zdjęcia prezentujące Powiśle, w tym Sztum. Poniżej zamieszczam kilka zdjęć ukazujących powojenny Sztum.